Jestem Żydem...

My, Żydzi Polscy... i od razu slysze pytanie! „Skąd to MY?” ... Zadają mi je Żydzi, którym zawsze tłumaczyłem, Że jestem Polakiem, a teraz zadadzą mi je Polacy, dla których, w znakomitej ich wiekszosci, jestem i będę Żydem.

Julian Tuwim, Nowy Jork, kwiecień 1944

Historia, która proponuje jest filmowa refleksja na temat ‘bycia Żydem w Polsce’ a konkretnie siegniecia do momentu odkrycia, ze sie nim jest. Jest to próba opowiedzenia skomplikowanej sytuacji, w której znalazlo sie dziesiatki tysiecy ludzi Żydowskiego pochodzenia, wychowanych w powojennej Polsce. Sytuacji, w której wielu ocalonych Żydów wolalo po wojnie milczec o swoim pochodzeniu i w której ich korzenie, pochodzenie i przynaleznosc rasowa, byly skrzetnie ukrywane przed znajomymi, sasiadami a nawet najblizsza rodzina. Byl to niekiedy lek przed upokorzeniem, zaszczuciem i dyskryminacja. ‘Lepiej sie nie przyznawac, nigdy nie wiadomo, kiedy znowu na ciebie zapoluja’ jak napisala Agata Tuszynska w autobiograficznej ksiazce Rodzinna Historia Leku. Film ten jest próba zrozumienia relacji polsko – Żydowskich, zarówno tych sprzed wielu lat, jak i istniejacych w dzisiejszej Polsce.

Wsród bohaterów filmu Jestem Żydem... sa osoby, które byly adoptowane przez polskie rodziny i wychowane po katolicku, jak równiez te wychowane w czysto zydowskich domach. Sa tu osoby znane z polityki, i mediów jak: rezyserka filmowa - Agnieszka Holland, krzyzowka niemiecko-zydowska, jak mówi o sobie, pisarka Halina Janowska, profesorowie PAN-u: Andrzej Paczkowski i Michal Glowinski, aktor Wlodzimierz Press, poetka Anna Frajlich, pisarka Agata Tuszynska jak równiez ci przecietni i nieznani. Ludzie ci róznia sie wiekiem, miejscem zamieszkania i pozycjami spolecznymi, ale laczy ich Żydowskie pochodzenie i wychowanie w Polsce.

Wsród moich rozmówców sa ludzie bardzo mlodzi jak i ludzie w bardzo podeszlym wieku. Rozmawialem z lesnikiem, policjantem, pastorem, rolnikiem, inzynierem, pracownikami róznych zawodów i orientacji seksualnych. Niektórzy z nich po poznaniu swoich korzeni przechodza konwersje na judaizam, inni reaguja wiekszym zainteresowaniem na kulture Żydowska a sa tez tacy dla których odkrycie to bylo obojetne. Rozmawialem z ludzmi, którzy doslownie dowiedzieli sie 'wczoraj' ze maja Żydowskie korzenie i ciagle nie moga sobie tego ulozyc w glowie i z takimi, którzy dowiedzieli sie w wieku 83 lat i nagle chca byc pochowani na cmentarzu Żydowskim mimo, ze nigdy sami na takim pogrzebie nie byli. Sa podzialy w rodzinie, gdzie jedna z sióstr otwarcie mówi o jej pochodzeniu a druga dalej pozostaje 'w szafie'. Sa tez tacy, którzy prosza o nie pokazywanie ich twarzy a inni ciagle w obawie przed konsekwencjami, wahaja sie czy chca byc filmowani.

Film sklada sie z dziesiatków wywiadów, w czasie których pada wlasciwie tylko kilka pytan: „Co to znaczy byc dzisiaj Żydem w Polsce? oraz Kiedy i w jakich okolicznosciach dowiedzialas(es) sie, ze jestes Żydem, ze masz Żydowskie korzenie i co z tego dla ciebie wyniknelo?” Odpowiedzi na zadane pytanie beda róznily sie w zaleznosci od doswiadczen i osobowosci osób, które pojawia sie przed kamera i ...tak jak to sie dzieje zwykle w filmie dokumentalnym, tutaj nie rezyser bedzie Bogiem, ale Bóg rezyserem. Jeden z moich kolegów po fachu, któremu przeslalem zarys tego projektu powiedzial „nie wiem czy zdajesz sobie sprawe jak ogromnie waznego i wielkiego tematu sie podejmujesz”. Mysle, ze wiem i dlatego musialem zrobic dziesiatki innych filmów zanim zabralem sie za ten projekt.

Oto przykladowe odpowiedzi szeregu osób, którym zadalem zasadnicze pytanie, wlaczajac moja wlasna.

„Umierala moja matka, mialam wtedy 35 lat - wyobraz sobie, jakie to na mnie zrobilo wrazenie, przeciez jestem dziennikarka – na lozu smierci matka wyznala mi w tajemnicy, ze jest Żydówka, powiedziala to tak jakby przyznala sie do do jakiejs zbrodni, która trzymala przez cale zycie w tajemnicy. Dlugo nie moglam dojsc do siebie.” Anna, Polska

„Gdy bylam dzieckiem, moi rodzice ukrywali przede mna, ze sa Żydami. Dowiedzialam sie o tym w 1968, gdy mój ojciec stracil prace w Warszawie i przeniósl sie na uczenie na prowincje Polski. To wszystko dlatego, ze jestem Żydem” powiedzial. To byl pierwszy raz, kiedy dowiedzialam sie, ze jestem Żydowka, mialam wtedy 18 lat.” Ela, USA

„Wogóle nie rozumialem, co to znaczy "Żyd". Dlaczego przezywali mnie zydowski "bajstruk". Wiedzialem, ze bajstruk to ktos, kto nie ma ojca, albo jest dzieckiem podrzuconym. Najbardziej wprawialy mnie w zaklopotanie pytania typu: do kogo ty wlasciwie jestes podobny, do ojca czy matki? Zupelnie nie umialem sobie poradzic z tym pytaniem, gdyz nie bylem podobny ani do ojca, ani do matki.” Jurek, Polska

„Mialem wtedy szesnascie lat, byly to lata szescdziesiate, ogladalem w telewizji czeski wojenny film i nagle okazalo sie, ze jeden z aresztowanych przez SS-manów Żydów nosil moje nazwisko. Bylem przerazony, wiedzialem, ze wszyscy moi koledzy z klasy ogladaja w tej chwili ten film i wszyscy sie dowiedza, ze jestem Żydem. Nastepnego dnia pod pretekstem bólu gardla nie poszedlem do szkoly” Andrzej, Polska

„W szkole nazywali mnie Murzynek, a to z powodu mojej ciemniejszej karnacji. Nigdy sie nad tym nie zastanawialem, nawet mi sie to podobalo. Kiedy bylem na studiach koledzy pytali sie mnie czy mam wloskie albo francuskie pochodzenie – nigdy nie uslyszalem od nich slowa Żyd. Dzis moja reakcja obronna stalo sie glosne, niemal ostentacyjne, mówienie o moim pochodzeniu. Kilka razy po takiej publicznej deklaracji podchodzili do mnie jacys ludzie i mówili mi, ze jestem odwazny.” Boguslaw, Polska

„Mialam lat 49, gdy sie o tym upewnilam (po smierci Matki). Zaczelam od czytania Tory, nauki hebrajskiego. Zakupilam niezbedne przedmioty, ksiazki, modlitewniki, Talmud i Zohar. Zmienilam calkowicie wystrój mieszkania. Rodzice pochodzili z rodzin mieszanych. Ojciec mial Matke Żydowke ormianska, a Mama - Tate Zyda asymilowanego. Calkowita zmiana zycia, zaczynajac od zmiany pracy, poprzez rozwód (exmaz nie zaakceptowal mojego powrotu do korzeni, a mlodsza córka w razie sprzeczki konkludowala:"Hitler mial racje, was nalezalo calkowicie zlikwidowac"). W odpowiedzi na takie argumenty sad udzielil mi rozwodu na pierwszej sesji, w 15 minut... Miriam, Polska

„Od kiedy pamietam, mialem wtedy moze piec, moze szesc lat, kiedykolwiek cos narozrabialem kochajaca mnie babcia, która mnie wychowywala, wykrzykiwala na mnie „ty Żydowskie nasienie”. Nie rozumialem wtedy co to znaczy, myslalem, ze to jakies przeklenstwo ... ale to bylo wlasnie wtedy, kiedy dowiedzialem sie, ze jestem Żydem” Slawek, USA